درمانجوزخم پای دیابتی چیست؟ علائم، علل و درمان
درمانجو — ۲۸ شهریور ۱۴۰۵
زخم پای دیابتی به زخمی گفته میشود که معمولاً در کف پا، انگشتان، پاشنه یا قسمتهای تحت فشار پا در افراد مبتلا به دیابت ایجاد میشود و بهدلیل اختلال در حس، گردش خون و ترمیم بافت، دیرتر از زخمهای معمولی بهبود پیدا میکند. این زخم ممکن است ابتدا به شکل یک تاول، ترک پوستی، خراش یا ناحیهای قرمز و ملتهب ظاهر شود، اما در صورت بیتوجهی میتواند عمیق شده و به بافتهای زیرین، استخوان یا مفصل برسد.
کنترل منظم قند خون، بررسی روزانه پاها و درمان زودهنگام هرگونه آسیب، مهمترین اقدامات برای پیشگیری از عوارض این مشکل هستند.
زخم پای دیابتی چگونه ایجاد میشود؟
دیابت در طول زمان میتواند به اعصاب و رگهای خونی آسیب بزند. افزایش مداوم قند خون، زمینه بروز نوروپاتی دیابتی و اختلال گردش خون را فراهم میکند. نوروپاتی باعث کاهش حس درد، گرما، سرما و فشار در پاها میشود. در نتیجه، فرد ممکن است متوجه وجود سنگریزه در کفش، سوختگی، بریدگی یا تاول نشود.
از سوی دیگر، کاهش خونرسانی باعث میشود اکسیژن و مواد مغذی کافی به زخم نرسد. سلولهای ایمنی نیز ممکن است با سرعت کمتری به محل آسیب برسند. مجموعه این عوامل باعث میشود زخم دیرتر بسته شود و احتمال عفونت افزایش پیدا کند.
علائم و نشانههای زخم پای دیابتی
زخم پای دیابتی همیشه با درد همراه نیست؛ بهویژه زمانی که آسیب عصبی وجود داشته باشد. به همین دلیل، معاینه روزانه پاها اهمیت زیادی دارد. نشانههای احتمالی عبارتاند از:
ایجاد بریدگی، سوراخ، تاول یا زخم باز روی پا
قرمزی، تورم یا گرم شدن پوست اطراف زخم
ترشح شفاف، زرد، خونی یا چرکی
بوی نامطبوع از زخم
تغییر رنگ پوست به سیاه، بنفش یا خاکستری
خشکی شدید پوست، ترک پاشنه یا پوستهریزی
پینههای ضخیم، میخچه یا تغییر شکل انگشتان
بیحسی، مورمور شدن یا احساس سوزش در پا
احساس سرمای غیرمعمول در پا یا تفاوت دمای یک پا با پای دیگر
تب، لرز، ضعف یا افزایش ناگهانی قند خون در صورت گسترش عفونت
درد شدید، قرمزی در حال گسترش، تورم سریع، ترشح چرکی، تغییر رنگ سیاه یا مشاهده استخوان و تاندون، نشانههای جدی هستند و نیاز به ارزیابی فوری دارند.
مهمترین علل و عوامل خطر
۱. آسیب عصبی
آسیب اعصاب موجب کاهش حس محافظتی پا میشود. فرد ممکن است بدون احساس درد روی زخم راه برود یا آسیب ایجادشده را چند روز مشاهده نکند. ضعف عضلات پا نیز میتواند شکل انگشتان و نحوه توزیع فشار هنگام راه رفتن را تغییر دهد.
۲. گردش خون ضعیف
تنگی یا انسداد رگهای پا، خونرسانی به پوست و بافتها را کاهش میدهد. در این شرایط، زخم دیرتر ترمیم میشود و حتی آسیبهای کوچک میتوانند به زخمهای مزمن تبدیل شوند.
۳. فشار و اصطکاک مداوم
کفش تنگ، کفش نامناسب، جوراب چینخورده، راه رفتن طولانی، ایستادن زیاد یا وجود پینه میتواند فشار مداومی بر یک نقطه وارد کند. این فشار ابتدا باعث قرمزی و ضخیم شدن پوست و سپس ایجاد زخم میشود.
۴. عفونت
قند خون بالا عملکرد سیستم ایمنی را ضعیف میکند. زخم باز نیز راه ورود باکتریهاست. عفونت ممکن است در ابتدا محدود به پوست باشد، اما گاهی به بافت چربی، عضله، مفصل یا استخوان گسترش پیدا میکند.
۵. عوامل دیگر
سابقه زخم یا قطع عضو، سیگار کشیدن، نارسایی کلیه، مشکلات بینایی، رعایت نکردن بهداشت پا، ناخنهای فرو رفته، تغییر شکل پا و ناتوانی در دسترسی منظم به خدمات درمانی، خطر بروز زخم را بیشتر میکنند.
تشخیص زخم پای دیابتی
پزشک معمولاً زخم را از نظر اندازه، عمق، ترشح، بوی نامطبوع، وضعیت پوست اطراف و وجود بافت مرده بررسی میکند. حس پا با ابزارهای ساده ارزیابی میشود و نبض و گردش خون پا نیز مورد بررسی قرار میگیرد.
بر اساس شرایط زخم، ممکن است آزمایش قند خون، شمارش سلولهای خونی، نمونهبرداری از ترشح برای شناسایی میکروب، عکسبرداری با اشعه ایکس یا تصویربرداری دقیقتر برای بررسی استخوان و بافتهای عمقی انجام شود.
درمان زخم پای دیابتی
تمیز کردن و پانسمان
زخم باید با روش مناسب تمیز شود و با پانسمان متناسب با میزان ترشح پوشانده شود. نوع پانسمان به عمق زخم، مقدار رطوبت، وجود عفونت و وضعیت پوست اطراف بستگی دارد. شستوشوی ملایم با محلول مناسب انجام میشود و استفاده خودسرانه از مواد تحریککننده، الکل یا مواد ضدعفونیکننده قوی میتواند به بافت سالم آسیب بزند.
برداشتن بافت مرده
گاهی بافت مرده، پینه یا پوست ضخیم اطراف زخم باید توسط فرد آموزشدیده برداشته شود. این کار که دبریدمان نام دارد، به مشاهده بهتر عمق زخم و فعالیت سلولهای ترمیمی کمک میکند. برداشتن پینه با تیغ یا ابزار خانگی میتواند زخم را عمیقتر و عفونی کند.
کاهش فشار از روی پا
برداشتن فشار یکی از پایههای درمان است. پزشک ممکن است استراحت نسبی، کفش درمانی، کفی مخصوص، وسیله بیحرکتکننده یا روشهای دیگر را پیشنهاد کند. تا زمانی که فشار از روی زخم برداشته نشود، حتی پانسمان مناسب نیز ممکن است نتیجه کافی نداشته باشد.
درمان عفونت
در صورت وجود عفونت، پزشک بر اساس شدت آن درمان مناسب را انتخاب میکند. آنتیبیوتیک همیشه برای هر زخم لازم نیست و مصرف خودسرانه آن میتواند درمان را دشوار کند. عفونتهای شدید ممکن است به درمان بیمارستانی، تخلیه چرک یا جراحی نیاز داشته باشند.
بهبود خونرسانی و کنترل قند
کنترل قند خون، فشار خون و چربی خون، ترک سیگار و درمان مشکلات عروقی به ترمیم کمک میکنند. اگر گردش خون بسیار ضعیف باشد، متخصص عروق ممکن است روشهایی برای باز کردن یا تقویت جریان خون بررسی کند.
جراحی
در زخمهای بسیار عمیق، عفونت استخوان، بافت مرده گسترده یا تغییر شکل شدید پا، جراحی میتواند برای خارج کردن بافت آسیبدیده، تخلیه عفونت یا اصلاح فشار انجام شود. هدف درمان، حفظ بیشترین میزان بافت سالم و جلوگیری از گسترش آسیب است.
پیشگیری از زخم پای دیابتی
هر روز کف پا، بین انگشتان و روی پاها را بررسی کنید؛ در صورت دشواری دیدن کف پا از آینه یا کمک فرد دیگر استفاده کنید.
پاها را با آب ولرم بشویید و بهخصوص بین انگشتان کاملاً خشک کنید.
برای جلوگیری از خشکی و ترک، روی پوست خشک پا مرطوبکننده بزنید، اما آن را بین انگشتان نمالید.
پا برهنه راه نروید و از کفش نرم، اندازه مناسب و بدون لبههای داخلی آزاردهنده استفاده کنید.
قبل از پوشیدن کفش، داخل آن را از نظر سنگریزه، جسم خارجی یا بخشهای زبر بررسی کنید.
ناخنها را صاف کوتاه کنید و برای برداشتن میخچه و پینه از تیغ یا مواد اسیدی استفاده نکنید.
قند خون را طبق برنامه کنترل کنید و معاینه منظم پاها را جدی بگیرید.
زخم پای دیابتی ممکن است از یک آسیب کوچک شروع شود، اما در صورت درمان نشدن به عفونت و آسیب عمیق منجر شود. توجه روزانه به پاها، کفش مناسب، کنترل دقیق قند خون و مراجعه سریع هنگام مشاهده هر تغییر، بهترین راه برای حفظ سلامت پا و جلوگیری از عوارض جدی است.